پس از ۲۳روز قطع کامل، شبکه در وضعیت وصل ناپایدار و فیلترینگ شدید است؛
اینترنت در وضعیت متزلزل
اتصال ناپایدار در هفته سوم
کاربران ایرانی در نهایت پس از سه هفته قطع کامل اینترنت روز سهشنبه هفتم بهمنماه توانستند به شبکه جهانی دسترسی پیدا کنند. دادههای جهانی نیز این وضعیت را تایید میکند. براساس آمار نتبلاکس، در آن روز ضریب اتصال اینترنت در ایران به ۸۰ درصد رسید، اما وضعیت به هیچ عنوان به حالت عادی بازنگشته است و وبسایتها همچنان فیلتر هستند. با این حال، کاربران گزارش دادند که از طریق اینترنت موبایل و ثابت توانستهاند به وبسایتها و پلتفرمهایی مانند جیمیل، گیتهاب، چتجیپیتی، اوتلوک، گوگلپلی و اپاستور دسترسی پیدا کنند.
تعداد دیتاسنترهای متصل به اینترنت بینالملل نیز در آن روز افزایش یافت. در نتیجه، چالشهای متعدد کاربران ایرانی در استفاده از ابزارهای عبور از محدودیت هم کاهش یافت. با این همه، کاربران همچنان مجبور هستند برای همین اتصال حداقلی، محدود و کند به انواع فیلترشکنها متوسل شوند و پس از ساعتها انتظار بتوانند مدت محدودی به اینترنت دسترسی داشته باشند. آمارها نیز این وضعیت کاربران ایرانی را در دسترسی به اینترنت تایید میکند.
بر اساس برخی دادهها، تعداد اتصالهای روزانه ایرانیها به فیلترشکنها پساز گذشت ۲۳ روز از قطع کامل اینترنت بینالملل در هجدهم دیماه، از چند هزار مورد به بیش از ۲۹میلیون اتصال افزایش یافته است. این در حالی است که پیش از ۳۰ دیماه، تعداد اتصالهای روزانه از داخل ایران کمتر از هشت هزار بود. اما از این تاریخ و همزمان با تشدید محدودیتهای اینترنتی، روند اتصالها بهطور ناگهانی افزایشی شد و در دوم بهمنماه از مرز یکمیلیون و ۵۰۰ هزار اتصال عبور کرد. این رشد تنها به همینجا محدود نماند و دو روز بعد، شمار اتصالها از چهارمیلیون فراتر رفت و در نهایت به حدود ۲۹میلیون و ۵۰۰ هزار اتصال روزانه رسید.
با افزایش اتصال ایرانیها به اینترنت در سایه محدودیتها و فیلترینگ شدید، وزیر ارتباطات هم چهارشنبه هفته گذشته در حاشیه جلسه هیات دولت اعلام کرد که فرآیند بازگشایی اینترنت از سهشنبه آغاز شده است. به گفته او، استدلال دولت این بوده که ارتباطات باید به روال طبیعی خود بازگردد و این فرآیند از هفتم بهمنماه آغاز شده که امیدواریم در آینده تکمیل و بهبود یابد. در حالی این اتصالهای حداقلی میسر شده است که مسوولان تقریبا در هفته دوم زمانهای متفاوتی را برای برگشت اینترنت به وضعیت قبل از ۱۸ دیماه اعلام کردند. پیش از این، قرار بود سوم بهمنماه اینترنت جهانی در ایران متصل شود.
حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و برخی از اعضای بخش خصوصی همچون رئیس اتحادیه کشوری کسبوکارهای مجازی و رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران از جمله کسانی بودند که این زمان را برای برگشت اینترنت مطرح کردند. اما روزها گذشت و این وعدهها محقق نشد و مسوولان دلیل آن را پیچیدگی فنی و زمانبر بودن اتصال مجدد اینترنت اعلام کردند.
اما از نظر کارشناسها، وضعیت فعلی اینترنت در ایران صرفا به ابعاد فنی محدود نمیشود. به اعتقاد آنها، تصمیمگیری درباره قطع و وصل، از حالت یکپارچه خارج شده و به شکل منطقهای و چندلایه درآمده است. این تغییر معماری باعث شده پروتکلها و رویههای قدیمی دیگر کارآیی نداشته و احتمالا کارشناسان فنی دولتی نیز با نوعی سردرگمی مواجه شده باشند. حرکت به سمت فیلترینگ هوشمند، DPI پیشرفته و مدلهایی مانند اینترنت وایتلیست، شفافیت وضعیت شبکه را کاهش داده است. در مقابل، برخی از کارشناسها هم بر این باور هستند که وصلکردن اینترنت ذاتا از قطعکردن آن پیچیدهتر است، زیرا نیاز به تست تدریجی مسیرها، سرورها و سیاستهای فیلترینگ دارد. با این حال، آنها تاکید میکنند که حتی با در نظر گرفتن همه این پیچیدگیها، بازگرداندن اینترنت به وضعیت قبلی نباید بیش از چند روز تا نهایتا یک هفته طول بکشد.
بازگشایی مرحلهای یا مهندسی دسترسی؟
طولانیشدن قطعی، بیشتر نشانه انجام آزمایشها و اعمال تغییرات جدید برای کنترل شدیدتر اینترنت است. شواهدی مانند باز شدن مقطعی اینترنت بدون فیلتر و قطع دوباره آن نیز نشان میدهد شبکه در مرحله آزمون و تثبیت سیاستهای تازه قرار دارد، نه صرفا رفع یک اختلال فنی. تجربههای قبلی هم نشان داده که پس از چنین قطعیهایی، اینترنت بازمیگردد اما با کیفیت پایینتر و محدودیتهای بیشتر. برخی اخبار هم مدیریت و کنترل بازگشت اینترنت را تایید میکند.
روزنامه شرق هفته گذشته خبری منتشر کرد که بر اساس آن، با تصمیم شورای عالی امنیت ملی تا ظهر هفتم بهمنماه، سطح دسترسی اینترنت به سطح ۲ برسد؛ سطحی که تنها یک مرحله با اینترنت عادی فاصله دارد. با این حال، حتی در صورت اجرای این تصمیم، برخی پیامرسانهای خارجی از جمله واتساپ که در ۵ دی ۱۴۰۳ از فیلترینگ خارج شد، همچنان با محدودیت مواجه خواهند بود.
با این همه، وضعیت دسترسیها به اینترنت جهانی بهبود نسبی پیدا کرد و وزیر ارتباطات ضمن اعلام این موضوع، ادعای برخی کارشناسان مبنی بر عدم امکان بازگشت سریع شبکه را رد و تاکید کرد که از منظر فنی تفاوتی میان قطع و وصل مجدد وجود ندارد و متولیان شبکه میتوانند تنظیماتی را که تغییر دادهاند، دوباره به وضعیت قبل بازگردانند.
به گفته او، موضوع بیش از آنکه فنی باشد، به تصمیمگیریهای راهبردی و سیاستهای کلان بازمیگردد. با این وجود، معاون علمی و فناوری رئیسجمهور در اظهارات اخیر خود مطرح کرد که بازگشایی اینترنت نیازمند طی مراحل فنی بود. به گفته او، وقتی مسیری که بهصورت پایدار مورد استفاده بوده، ناگهان بسته میشود، حجم زیادی از ترافیک پشت آن جمع میشود و در زمان بازگشایی نمیتوان همان مسیر را با همان شرایط قبلی باز کرد؛ چراکه فشار ناگهانی میتواند به زیرساخت آسیب بزند. به همین دلیل، بازگشایی باید مرحلهبهمرحله انجام شود.
هر چند مسوولان دولت از وزیر ارتباطات گرفته تا معاون رئیسجمهور درباره برگشت اینترنت به وضعیت عادی صحبت میکنند و دریافت پیامک کد تایید برای ورود به تلگرام و واتساپ روی تمامی اپراتورهای همراه در دو روز اخیر دوباره فعال شده، اما اینترنت ایران همچنان ناپایدار، کند و با فیلترینگ شدید مواجه است. همچنین، با اینکه تعداد بیشتری از کاربران داخل ایران امکان اتصال به اینترنت را پیدا کردهاند اما این اتصالها بهسادگی برقرار نمیشود.
کاربران با قطع و وصل مکرر فیلترشکنها روبهرو هستند و در همه ساعتهای شبانهروز دسترسیشان پایدار نیست. این وضعیت را دادههای کلادفلر نیز تایید میکند. دادههای اخیر کلادفلر نشان میدهد در دو روز گذشته میزان اتصال اینترنت ایران به سرورهای کلادفلر افزایش یافته اما این اتصال به هیچ وجه پایدار نیست. وضعیتی که نشاندهنده این است که ترافیک هنوز به حجم گذشته خود، یعنی پیش از ۱۸ دیماه بازنگشته و درگیر فیلترینگ و اختلال شدید است.
گزارش اخیر نتبلاکس نیز بیانگر این است که با وجود افزایش قابلتوجه شبکهها و دیتاسنترهایی که در سطح بینالمللی قابل مشاهدهاند، بیشتر کاربران عادی همچنان تحت یک سیستم لیست سفید با فیلترینگ شدید و دسترسی ناپایدار به اینترنت مواجه هستند. همچنین، امکان اتصال آزاد و پایدار همچنان برای عموم شهروندان فراهم نشده است. علاوه بر این، از پنجشنبه شب ۹ بهمنماه نیز اختلالها در وضعیت اتصال کاربران به اینترنت افزایش یافته است. گزارشهای کاربران نشان میدهد بسیاری از سرویسهای ویپیان دوباره از کار افتادهاند یا مدت کوتاهی پس از وصل شدن، قطع میشوند. فعالیت دیتاسنترها نیز با افزایش اختلال مواجه شدهاند. در مجموع، اینترنت ایران در هفته سوم قطع کامل از ۱۸ دیماه در وضعیت ناپایدار، قطع و وصلهای مکرر، فیلترینگ و محدودیت شدید قرار دارد.
