گفتوگوی فنی گروسی و عراقچی ؛
بازرسان آژانس بازمیگردند؟
عکس: AP
از قاهره تا ژنو
امروز سهشنبه، ۱۷ فوریه ۲۰۲۶، ژنو، شهر صلح و ساعتهای دقیق، بار دیگر به صحنه آزمون تدبیر و دیپلماسی بدل شده است. دیپلماتهای ایرانی و آمریکایی در حالی در معیت طرف عمانی پشت میز مذاکره مینشینند که بوی باروت تنشهای منطقهای هنوز از دور و نزدیک به مشام میرسد و عقربهها تندتر از هر زمان دیگری میچرخند. اما این بار، در این شهر ۲۰۳هزارنفری سوئیسی، این ناظران و دیپلماتها هستند که در هتلهای ژنو میتوانند مسیر را برای حلوفصل اختلافها هموار کنند. سید عباس عراقچی، رئیس دستگاه دیپلماسی ایران، صبح دوشنبه با انتشار پیامی در ایکس نوشت: «با ابتکارات واقعی برای دستیابی به توافقی عادلانه و متوازن به ژنو آمدهام. آنچه مطلقا در دستور کار نیست: تسلیم در برابر تهدیدها.» این در حالی است که دور جدید مذاکرات غیرمستقیم تهران-واشنگتن روز جمعه ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ در مسقط برگزار شد که در آن هیاتهای مذاکرهکننده ایران و آمریکا، مجموعهای از نظرات، ملاحظهها و رویکردهای خود را از طریق بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، به یکدیگر منتقل کردند.
نشست روز سهشنبه در ژنو، در شرایطی برگزار میشود که روز دوشنبه، فضای این شهر شاهد دیپلماسی فشردهای بود. وزیر امور خارجه ایران در نشستی تعیینکننده با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در آستانه دور جدید مذاکرات هستهای در ژنو دیدار کرد. طرفین طی این نشست به بررسی گرههای کوری پرداختند که بر پرونده هستهای ایران سایه انداخته است. پس از نشست روز دوشنبه، گروسی طی پیامی در شبکه ایکس اعلام کرد: «هماینک مذاکرات فنی عمیقی با وزیر امور خارجه ایران در راستای آمادهسازی برای مذاکرات مهمی که قرار است در ژنو برگزار شود، به پایان رساندم.»
برای بسیاری از تحلیلگران، دیدار عراقچی و گروسی پیش از نشست سرنوشتساز ژنو یادآور توافق قاهره است، توافقی که پیشتر میان ایران و آژانس بر سر همکاریهای جدید دوجانبه در پایتخت مصر و با میانجیگری این کشور منعقد شد. البته این معاهده پس از قطعنامه شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ماه نوامبر علیه ایران به محاق رفت و نتوانست به اهداف خود دست یابد و با فعال شدن «مکانیسم ماشه» توسط سه کشور اروپایی و بازگشت تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل، مقامهای ایرانی اعلام کردند که این توافق لغو شده است.
اما اکنون به نظر میرسد که در آستانه مذاکرات روز سهشنبه در ژنو، عراقچی و گروسی چهبسا توانستهاند به چارچوبی جدید برای همکاری دست یابند. از یاد نباید برد که پس از تنشهای موسوم به «جنگ ۱۲روزه» و توافق قاهره، انتظارات از آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای کاهش تنشها افزایش یافته است. توافق قاهره ثابت کرد که حتی در اوج بحران، زبان فنی بازرسی و نظارت میتواند صدای طبلهای جنگ را خاموش کند.
آژانس؛ ضامن توافق احتمالی
پرسش اصلی اما در این میان جایگاه نهاد بینالمللی نظارت هستهای در سناریوهای پس از نشست ژنو میان آمریکا و ایران است. در صورت زده شدن جرقههایی از توافق در ژنو، نخستین سوال این خواهد بود: چه کسی تضمینکننده اصلی بر سر برنامه هستهای ایران خواهد بود؟ پاسخ بیتردید آژانس بینالمللی انرژی اتمی است. ایران به عنوان یکی از اعضای متعهد به پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT)، همواره بر حق قانونی خود برای بهرهمندی از انرژی صلحآمیز هستهای تاکید داشته و در عین حال، نظارتهای آژانس را پذیرفته است.
از سوی دیگر، در زمینه راستیآزمایی محدودیتهای احتمالی، هرگونه توافق بر سر درصد غنیسازی که بر سر آن گمانهزنیهایی نیز صورت گرفته، بیتردید نیازمند مهر تایید بازرسان آژانس است. همچنین، باید در نظر داشت که بحثهای مطرحشده پیرامون خروج بخشی از مواد غنیشده یا رقیقسازی آنها، بدون نظارت مستقیم و عملیاتی آژانس غیرممکن است. از سوی دیگر، بازگشت بازرسان آژانس و حتی طرح حضور بازرسان آمریکایی در تاسیسات هستهای آسیبدیده ایران (موضوعی که طی ماههای اخیر گروسی بارها خواستار آن شده بود)، نهتنها اقدامی فنی، بلکه پیامی سیاسی به جهان است مبنی بر اینکه برنامه هستهای تهران در چارچوبهای مقرر بینالمللی باقی میماند. در عین حال، گزارههایی چون «رقیقسازی اورانیوم» یا «خروج ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده» از کشور مسالهای نیست که بهسادگی بتوان آنها را در دستور کار قرار داد یا حتی بر سرشان توافق کرد. اما اینجاست که آژانس وارد میدان میشود؛ رایزنیهای اصلی و عملیاتی درباره چنین طرحهایی نیازمند پروتکلهای دقیق فنی است که تنها کارشناسان آژانس قادر به تدوین و نظارت بر آن هستند.
گذار از بنبست
ایران بارها اعلام کرده است که فعالیتهایش تحت نظارت پادمان باقی میماند. عضویت ایران در NPT، ستون فقرات استدلالهای حقوقی تهران در مذاکرات است. با این حال، تلاقی این تعهدات با مطالبات سیاسی واشنگتن، فضایی غبارآلود ایجاد کرده است. اما دیدار عراقچی و گروسی در ژنو، نشاندهنده این واقعیت است که ایران قصد دارد مسیر فنی را از باجخواهی سیاسی جدا کند. اگر آژانس بتواند نقش خود را به عنوان یک نهاد بیطرف و فنی حفظ کند و تحتتاثیر فشارهای سیاسی قدرتهای بزرگ قرار نگیرد، میتواند کاتالیزوری برای مذاکرات روز سهشنبه باشد.
اظهارات اخیر مقامات ایران طی روزهای اخیر نشاندهنده آن بوده که میل به حلوفصل مسالمتآمیز مسائل موجود، دستکم از نگاه تهران، بر هرگونه تنشزایی اولویت دارد. در همین رابطه، علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت که تهران برای آنکه نشان دهد به دنبال سلاح هستهای نیست، بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی را حتی در تاسیسات «زیر زمین یا کوه» میپذیرد. وی در گفتوگویی با شبکه قطری الجزیره که روز یکشنبه ۲۶ بهمن منتشر شد، اعلام کرد که بازرسیهای آژانس میتواند «ماهانه یا حتی روزانه» باشد، تا به گفته او «هرگونه فعالیت مشکوک شناسایی شود». لاریجانی در ادامه گفت: «حتی اگر فناوری (هستهای) زیر زمین یا کوه باشد، اشکالی ندارد. آژانس میتواند آن را تحت نظارت داشته باشد و ما اجازه این نظارت را میدهیم.» در عین حال، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران بار دیگر تاکید کرد که ایران درباره برنامه موشکی خود مذاکره نخواهد کرد.
سخنگوی وزارت خارجه کشورمان نیز به تاریخ ۲۷ بهمن تاکید کرد که تهران سودی در طولانی شدن مذاکره نمیبیند و ترجیح میدهد که مسائل در زودترین زمان ممکن حل شود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در گفتوگویی با ایرنا تاکید کرد که تهران به دنبال به نتیجه رساندن مذاکره در حداقل بازه زمانی است و به همین منظور با یک تیم کامل سیاسی، فنی، حقوقی و اقتصادی در ژنو حضور دارد. بقایی در بخشی از این گفتوگو افزود: «ما در شرایط کاملا بدگمانی و عدم اعتماد مذاکره میکنیم. تجارب قبلی را داریم و مجاز نیستیم به هیچ عنوان این تجارب را حتی یک لحظه از پیش چشمانمان دور کنیم. بنابراین با این نگاه مواضع کشور را در قالب این چارچوبها پیش میبریم.» وی افزود: «نشست ژنو در ادامه همان بحثهایی است که در عمان مطرح شد و امیدواریم بتوانیم به بهترین وجه تامینکننده منافع کشور باشیم.»
در آن سوی معادله، وزیر خارجه آمریکا اعلام کرده با وجود مشکلاتی که در مسیر دستیابی به توافق میان واشنگتن و تهران وجود دارد، دولت دونالد ترامپ قصد دارد به تلاش برای حصول توافق ادامه دهد. مارکو روبیو روز دوشنبه گفت که با وجود مواجهه با دشواریها، ایالات متحده همچنان به تلاش برای دستیابی به توافق با ایران ادامه خواهد داد. روبیو که برای دیدار با ویکتور اوربان، نخستوزیر مجارستان، به بوداپست رفته بود، در نشست خبری مشترک خود با اوربان گفت: «رسیدن به توافق با ایران آسان نیست... اما رئیسجمهور ترامپ با وجود مشکلات، همچنان به تلاش برای دستیابی به توافق ادامه میدهد.» بنا به گزارش رویترز، روبیو همچنین گفت: «رئیسجمهور آمریکا همواره نتایج مسالمتآمیز و راهحلهای مبتنی بر مذاکره را ترجیح میدهد. او رئیسجمهوری است که آمادگی خود را برای گفتوگو با هر کسی و دیدار با هر فردی نشان داده است و فکر میکنم اینجا فرصتی وجود دارد تا از طریق دیپلماسی به توافقی دست یابیم که نگرانیهای ما را برطرف کند.»
با اینکه هنوز مشخص نیست نتیجه مذاکرات پیش روی ایران و آمریکا در ژنو به چه سمتوسویی میرود، از یک نکته میتوان مطمئن بود: مذاکرات امروز در ژنو، تنها جدال کلمات نیست، بلکه جدال بر سر آینده یک منطقه و ثبات بینالمللی است. با در نظر گرفتن سایه سنگین بیاعتمادی میان تهران و واشنگتن، چهبسا میانجیگری فنی آژانس بتواند نوری بر این تاریکی بتاباند. به قول ژان مونه، دیپلمات فرانسوی و معمار اصلی اتحادیه اروپا، صلح تنها براساس اصل برابری میتواند حاصل شود.
