جایگزین دامنهنوسان؟
ایده اصلی قطعکننده معاملات ساده است، اگر بازار با سرعتی غیرعادی در حال سقوط یا جهش باشد، معاملات برای مدتی کوتاه متوقف میشود تا هیجان، ترس یا رفتارهای الگوریتمی کنترلنشده فروکش کند. در این فاصله، فعالان بازار فرصت پیدا میکنند اطلاعات را بازبینی کنند، سفارشهای خود را اصلاح کنند و تصمیمگیریها از حالت واکنشی و احساسی خارج شود. این منطق دقیقا نقطه مقابل دامنهنوسان کلاسیک است که قیمت را در یک بازه مشخص «حبس» یا متوقف میکند.
این ابزار از چه زمانی ابداع شد؟
نخستین جرقههای قطعکننده معاملات (circuit breaker) به بحران اکتبر ۱۹۸۷، معروف به دوشنبه سیاه (Black Monday) بازمیگردد؛ روزی که شاخص Dow Jones در یک روز بیش از ۲۲درصد سقوط کرد. در آن زمان نه معاملات الگوریتمی و نه ابزارهای پیشرفته مدیریت ریسک وجود داشت، اما همان تجربه کافی بود تا نهاد ناظر بازار سرمایه آمریکا، یعنی SEC کمیسیون بورس و اوراقبهادار آمریکا، به فکر طراحی مکانیزمی برای توقف اضطراری معاملات بیفتد.
در سالهای بعد، با الکترونیکیشدن معاملات و رشد بازارهای مشتقه، اهمیت این ابزار بیشتر شد. نقطهعطف دوم، سقوط سریع در سال۲۰۱۰ در انگلستان Crash) Flash سال۲۰۱۰) بود؛ رخدادی که طی چند دقیقه، شاخصها بهشدت سقوط کردند و سپس بازگشتند. این شوک نشانداد که سرعت معاملات ماشینی میتواند از توان واکنش انسان و حتی نهاد ناظر فراتر برود، پس از آن، قطعکنندههای معاملات بازطراحی و دقیقتر شدند.
ساختار فعلی قطعکنندههای معاملات سراسری
امروز در بازار آمریکا، قطعکنندههای سراسری معاملات بر اساسدرصد تغییر شاخص S&P ۵۰۰ تعریف میشوند؛ شاخصی که بهعنوان نماینده کل بازار درنظر گرفتهمیشود. سه سطح اصلی وجود دارد:
۱- سطح اول (۷درصد افت شاخص): اگر شاخص S&P ۵۰۰ نسبت به قیمت بستهشدن روز قبل، ۷درصد کاهش یابد، معاملات در تمام بورسهای آمریکا از جمله NYSE و Nasdaq بهمدت ۱۵دقیقه متوقف میشود، مشروط بر اینکه این اتفاق قبل از ساعت۳:۲۵بعدازظهر (بهوقت نیویورک) رخ دهد.
۲- سطح دوم (۱۳درصد افت شاخص): در صورت افت ۱۳درصدی، بار دیگر معاملات برای ۱۵ دقیقه متوقف میشود. منطق این توقف مشابه سطح اول است، اما شدت هشدار برای بازار بالاتر تلقی میشود.
۳- سطح سوم (۲۰درصد افت شاخص): اگر افت بازار به ۲۰درصد برسد، معاملات برای باقیمانده کل روز متوقف میشود. این شدیدترین واکنش ممکن است و عملا بهمعنای تعطیلی اضطراری بازار است.
نکته مهم این است که این سطوح بهصورت پویا و روزانه بر اساس قیمت پایانی روز قبل محاسبه میشوند و سقف قیمتی ثابتی برای سهام بهتنهایی وجود ندارد.
تفاوت «قطعکننده معاملات» با دامنهنوسان
در دامنهنوسان متداول، مثل آنچه در برخی بازارهای نوظهور دیده میشود، قیمت هر سهم اجازه ندارد بیش از درصد مشخصی در روز نوسان کند. این روش، اگرچه ساده است، اما اغلب باعث صفنشینی، قفلشدن معاملات و انتقال فشار قیمتی به روزهای بعد میشود. در مقابل، قطعکننده معاملات سراسری میپذیرد که قیمتها میتوانند آزادانه حرکت کنند، اما اگر کل بازار وارد وضعیت بحرانی شد، یک توقف زمانی کوتاه لازم است. بهعبارت دیگر، تمرکز از «کنترل قیمت» به «کنترل سرعت و شوک» منتقل شدهاست.
در سالهای گذشته، قطعکننده معاملات سراسری چندینبار از جمله در مارس ۲۰۲۰ همزمان با اوجگیری بحران کرونا فعال شدهاند. در آن دوره، بازار آمریکا در چند روز متوالی با افتهای شدید مواجه شد و قطعکننده معاملات سطح اول چندبار فعال شد. تجربه نشانداد که این توقفها اگرچه جلوی افت بازار را نمیگیرند، اما از فروپاشی لحظهای اعتماد جلوگیری میکنند و امکان بازگشت نظم به معاملات را فراهم میسازند.
قطعکننده سریع معاملات سراسری در ایالاتمتحده محصول یک نگاه تکاملی به تنظیمگری در بازار است، بهطوری که نوسان را بهعنوان ذات بازار میپذیرد و همراه با مداخله حداقلی اما هدفمند در شرایط بحرانی است. این ابزار نه وعده ثبات مصنوعی میدهد و نه با بستن مسیر قیمت، واقعیت اقتصادی را پنهان میکند، بلکه تلاش میکند میان آزادی کشف قیمت و ثبات سیستمی تعادل برقرار کند؛ تجربهای که امروز یکی از مهمترین تفاوتهای بازارهای توسعهیافته با بازارهایی است که همچنان به دامنهنوسان ثابت تکیه دارند.
