یزد «زمین» را نجات می‌دهد

هبیتات، دفتر اسکان بشر سازمان‌ملل در گزارش جدید خود، یزد را به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مسکونی جهان معرفی کرده‌است که از طریق مهندسی هوشمندانه باستانی ایرانی در اقلیم سخت کویری رونق گرفت. راه‌حل در «بادگیرهایی» بود که به‌عنوان ابزاری برای تهویه و در عین‌حال زیباسازی نمای ساختمان، بدون انتشار گازهای گلخانه‌ای به‌کار می‌رفتند. این سیستم؛ در واقع قرن‌ها پیش از شکل‌گیری سیستم‌های مدرن و امروزی سرمایش و گرمایش یعنی HVAC ساخته‌شده بود.

بادگیرها؛ برج‌های بلند و هندسی‌شکلی هستند که برای جذب هوای خنک‌تر و هدایت آن به داخل خانه‌ها طراحی شده‌اند. بادگیرها در خلاف جهت وزش باد، هوای‌گرم داخل بنا را به سمت آب‌انبار هدایت می‌کنند تا در تماس با آب‌انبار خنک شود و فضای داخلی را خنک کند و سپس از سمت دهانه‌های رو به باد، گرمای داخل را به بیرون منتقل می‌کنند. این سازه‌ها با تکیه بر اصول ساده فیزیک -اینکه هوای‌گرم به بالا و هوای خنک به پایین حرکت می‌کند- جریان هوای ثابت و ملایمی ایجاد می‌کردند که زندگی در کویر را قابل‌تحمل می‌ساخت. برخی از طرح‌ها روی مخازن آب زیرزمینی(آب انبار) یا حیاط‌های سایه‌دار، فرآیند خنک‌سازی را تقویت می‌کردند. نتیجه این سازوکار افت شدید دما نبود، بلکه چیزی مسلما قدرتمندتر بود: آسایش.

یزد تنها به یک نوآوری متکی نبود، بلکه مجموعه‌ای کامل از طراحی سازگار با اقلیم را در خود جای داده بود؛ دیوارهای ضخیم خشتی عایق، کوچه‌های باریک و سایه‌دار، کانال‌های آب زیرزمینی(قنات) و یخچال‌ها برای نگهداری مواد غذایی. این عناصر در کنار هم اکوسیستمی را شکل می‌دادند که همگام با محیط‌زیست عمل می‌کرد، نه در تقابل ‌با آن. هبیتات علت کنار گذاشته‌شدن این خِرد معماری را در تغییر سبک معماری پس از جنگ‌جهانی دوم می‌داند؛ دوره‌ای که معماری مبتنی بر شیشه و الگوهای وارداتی رواج یافت. 

پس از جنگ‌جهانی دوم، بسیاری از شهرهای دارای آب‌وهوای گرم، الگوهای شهری متراکم و سایه‌دار را با جاده‌های پهن و ساختمان‌های شیشه‌ای الهام‌گرفته از مدل‌های اروپایی جایگزین کردند؛ طرح‌هایی که برای اقلیم‌های سرد طراحی شده‌بودند، نه گرمای بیابان. نتیجه، افزایش وابستگی به تهویه مطبوع مکانیکی بود. امروزه تهویه مطبوع بیش از ۱۰‌درصد از مصرف برق جهانی را به خود اختصاص می‌دهد که به‌عنوان یک منبع آسیب‌رسان به اقلیم به‌شمار می‌رود و دقیقا در زمانی‌که بیشترین نیاز به آن وجود دارد، یعنی هنگام قطعی برق ناشی از موج گرما، از کار می‌افتد. در چنین شرایطی، معماران و مهندسان‌بار دیگر در حال کشف چیزی هستند که یزد قرن‌ها پیش در آن تبحر داشت: «خانه‌های خودگردان انرژی.»

اکنون ساختمان‌های مدرن از اصول بادگیر، مانند تهویه دودکش‌دار، دهانه‌های استراتژیک و جرم حرارتی الهام می‌گیرند و آنها را با مصالح و فناوری‌های امروزی ترکیب می‌کنند. برخی از این ساختمان‌ها می‌توانند دمای داخلی را در اوج گرما با حداقل استفاده یا حتی بدون استفاده از تهویه مطبوع حفظ کنند. این به‌معنای کپی‌برداری از گذشته نیست، بلکه به‌معنای یادگیری از آن است. یزد یادآور این واقعیت است که نوآوری همیشه به‌معنای افزودن پیچیدگی نیست؛ گاهی به‌معنای کاستن از آن است. پرسش اینجاست که چه ایده‌های «منسوخ» دیگری وجود دارند که شاید هوشمندانه‌ترین راه‌حل‌هایی باشند که در گذر زمان فراموش کرده‌ایم؟