بررسی امکانپذیری صندوقهای درآمد ثابت ارزی در شرایط فعلی
این صندوقها با دو هدف محوری طراحی شدهاند؛ نخست، جمعآوری منابع ارزی راکد نزد اشخاص حقیقی و حقوقی که بهصورت غیر مولد نگهداری میشود؛ دوم، تامین مالی طرحهای صادراتمحور که میتواند به افزایش ارز در دسترس در اقتصاد کشور کمک کند. مکانیسم عملیاتی این صندوقها بهگونهای است که سرمایهگذاران در زمان صدور، اسکناس یا حواله ارزی را به صندوق میسپارند و در زمان ابطال، متناسب با درخواست خود ارز یا حواله ارزی دریافت میکنند.
مزایا و ابزارهای سرمایهگذاری
از مهمترین مزایای این صندوقها معافیت مالیاتی، تضمین نقدشوندگی در زمان ابطال و نبود ریسک تسعیر است. تمام دریافتها، پرداختها و محاسبات به ارز منتخب انجام میشود و موضوع تبدیل ارز مطرح نیست. منابع این صندوقها در ابزارهای متنوعی مانند سپردههای ارزی بانکی، گواهی سپرده خاص ارزی، اوراق مرابحه ارزی، اوراق سلف ارزی و تنزیل اعتبارات اسنادی ارزی سرمایهگذاری خواهد شد.
وضعیت زیرساختها
زیرساختهای قانونی و نهادی این صندوقها با توجه به برقراری همکاری سهجانبه سازمان بورس، بانک مرکزی و مرکز مبادله ارز، تعریف نقش مدیر عملیات ارزی بهعنوان رابط بین بانک، صندوق و سرمایهگذاران و ابلاغ اساسنامه و امیدنامه صندوقها تا حد زیادی در حال حاضر فراهم است. با این حال، زیرساختهای بازار و ابزارهای مالی هنوز در حال توسعه هستند و بازار معاملات ثانویه اوراق بهادار ارزی در مراحل اولیه قرار دارند. زیرساختهای فنی و تکنولوژیک هم با توجه به تجربه موفق صندوقهای درآمد ثابت ریالی بهصورت آنلاین عمل میکنند، انتظار میرود با وجود چالشهایی که پیش روی این صندوقها است (اشاره خواهم کرد) به زودی توسعه یابند.
تجربه صندوقهای درآمد ثابت در نهادهای مالی خصوصی
صندوقهای درآمد ثابت ریالی تجربه نسبتا موفقی در ایران داشتهاند و معمولا بازدهی بالاتری نسبت به سپردههای بانکی ارائه کردهاند (۳۴ تا ۳۸ درصد در سال ۱۴۰۴ در برابر حدود ۲۰ تا ۲۲ درصد بانکی). نقدشوندگی بالا، شفافیت در گزارشدهی، نظارت سازمان بورس و معافیت مالیاتی از جذابیتهای این صندوقها بوده است. مجموع سرمایههای جذبشده در ۱۶۴صندوق سرمایهگذاری صدور ابطالی و ETF از ۱۲۶ هزارمیلیارد تومان فراتر رفته که نشاندهنده اعتماد عمومی است.
تفاوت اساسی این صندوقها با موسسات مالی و اعتباری غیرمجاز گذشته در نظارت قانونی مستقیم سازمان بورس و اوراق بهادار، گزارشدهی شفاف و مستمر، حسابرسی مستقل، و نگهداری داراییها نزد متولی معتبر است. عواملی مانند سابقه صندوقها و مدیران آنها، حجم دارایی تحت مدیریت و عملکرد تاریخی در تقویت اعتماد نقش دارد.
چالشهای پیشرو
با وجود پتانسیل بالا، به دلیل تازه و نو بودن این ایده و نداشتن سابقه عملیاتی، پیچیدگی بیشتر آن نسبت به صندوقهای ریالی در نوع درک مسائل ارزی، نگرانی از نقدشوندگی ارزی و تجربههای منفی برخی از طرحهای دولتی، چالشهای متعددی پیشروی این صندوقها قرار دارد. از جمله چالشهای ساختاری میتوان به محدودیت منابع ارزی قابل سرمایهگذاری (همچون عمق کم بازار اوراق ارزی و...)، ریسک نقدشوندگی در تامین ارز فیزیکی به دلیل امکان محدودیت در تامین ارز فیزیکی هنگام ابطال، وابستگی به سیاستهای ارزی بانک مرکزی، نوسانات احتمالی در دسترسی به بازار ارز، نبود بازار ثانویه فعال با وجود ضعف در معاملات ثانویه اوراق ارزی، محدودیت در خروج سریع از مواضع سرمایهگذاری و کاهش انعطافپذیری مدیریت پرتفوی اشاره کرد. چالشهای نظارتی شامل نیاز به هماهنگی مستمر بین نهادهای مختلف به دلیل احتمال تضاد در سیاستگذاریها، احتمال تغییرات مقرراتی در قوانین ارزی و تاثیر تحریمها و شرایط بینالمللی، و لزوم استانداردسازی با تدوین استانداردهای حسابدار ارزی و ضرورت شفافسازی مسوولیتها و تعهدات است. از نظر عملیاتی، مدیریت ریسک ارزی در سایه نوسانات نرخ ارز در بازارهای جهانی و تاثیر تحولات ژئوپلیتیک و ریسک عدم تطابق سررسیدها، کمبود تجربه به دلیل عدم سابقه عملیاتی در ایران و نبود الگوهای موفق داخلی و نیاز به یادگیری از طریق آزمون و خطا و محدودیت در ابزارهای مالی پوشش ریسک ارزی و عدم دسترسی به بازارهای مشتقه ارزی و محدودیت در تنوع بخشی سبد دارایی از مهمترین موانع به شمار میروند. چالشهای بازاریابی و فرهنگی نیز شامل نیاز به آموزش گسترده سرمایهگذاران درباره ویژگیهای صندوقهای ارزی، رفع ابهامات و نگرانیها و ایجاد فرهنگ سرمایهگذاری ارزی بلندمدت، رقابت با گزینههای جایگزین مانند نگهداری مستقیم ارز و رقابت با سپردههای ارزی و مقایسه با سرمایهگذاری در طلا و ارز، و عدم اطمینان اولیه ناشی از تازه بودن محصول در کنار چالشهای اقتصادی و سیاسی است.
راهکارها و پیشنهادها
برای موفقیت این صندوقها، توسعه بازار اوراق بهادار ارزی از طریق اصدار اوراق دولتی و تشویق بخش خصوصی، تقویت زیرساختهای بازار با ایجاد بازار ثانویه و سیستمهای آنلاین، و افزایش شفافیت و گزارشدهی ضروری است و همچنین مدیران صندوقها باید استراتژی محافظهکارانه با شروع از داراییهای کمریسک، شفافیت کامل در ارتباط با سرمایهگذاران و مدیریت حرفهای ریسک را در پیش بگیرند. سرمایهگذاران هم باید قبل از ورود به این بازار، سابقه مدیر صندوق، کیفیت ضامن نقدشوندگی، ترکیب داراییها و هزینهها را به دقت ارزیابی کنند. شروع با مبالغ کم، داشتن انتظارات واقعبینانه با افق زمانی میانمدت (۱۲ تا ۲۴ ماهه) و آگاهی کامل از ریسکها از توصیههای کلیدی است که میتوان اشاره کرد.
در مجموع، صندوقهای درآمد ثابت ارزی میتوانند نقش مهمی در جذب منابع ارزی راکد، تامین مالی طرحهای صادراتی و ایجاد گزینه سرمایهگذاری مطمئن ارزی ایفا کنند. با وجود چالشهای موجود، برنامهریزی دقیق، مدیریت حرفهای، شفافیت کامل و همکاری نزدیک نهادهای نظارتی میتواند زمینه موفقیت این ابزار مالی نوظهور را فراهم کند.
* کارشناس بازار سرمایه
