شیر رایگانِ دانش آموزی
بازگشت پرابهام یک طرح قدیمی
سرانجام امسال، توزیع شیر رایگان پس از وقفهای چندساله از ابتدای دیماه ۱۴۰۴ آغاز شد؛ اما دامنه اجرای آن تنها به مدارس ابتدایی و استثنایی دولتی محدود ماند و مدارس غیردولتی بهطور کامل از چرخه حذف شدند. تصمیمی که نهتنها پرسشهایی جدی درباره عدالت آموزشی برمیانگیزد، بلکه از منظر اقتصاد سلامت نیز جای تردید دارد.
دیرهنگام و نیمبند
بر اساس برنامهریزی اولیه، قرار بود توزیع شیر رایگان از آذرماه آغاز شود؛ اما تأمین نشدن بهموقع منابع مالی، اجرای طرح را به تعویق انداخت.
واقعیت این است که طرح توزیع شیر رایگان در مدارس ایران به سال ۱۳۷۹ بازمیگردد. بر این اساس، قرار بود ۷۰ نوبت شیر در طول سال تحصیلی میان دانشآموزان توزیع شود. اجرای کاملتر طرح از سال ۱۳۸۴ در بخشی از مدارس کشور آغاز شد، اما به تدریج از حجم توزیع کاسته شد و نهایتاً در سال ۱۳۹۶ به دلیل کمبود بودجه متوقف گردید.
تا سال تحصیلی ۱۴۰۳–۱۴۰۲ که خبر از سرگیری توزیع شیر رایگان از ابتدای سال تحصیلی منتشر شد، اما موانعی دیگر بار دیگر طرح را متوقف کرد و اجرا به سال ۱۴۰۴ موکول شد. به طوری که همزمان با آغاز سال تحصیلی جاری، مرحله نخست طرح به صورت آزمایشی در مدارس ابتدایی چهار استان اجرا و به تدریج به همه مدارس ابتدایی دولتی سراسر کشور تعمیم یافت. در اصفهان نیز از ابتدای دیماه، توزیع شیر استریلیزه در مدارس ابتدایی و استثنایی دولتی استان آغاز شده است؛ طرحی که بناست تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۵ در قالب ۳۵ نوبت اجرایی شود. این در حالی است که در ابتدا، توزیع ۵۰ نوبت شیر پیشبینی شده بود، اما افزایش قیمت تمامشده هر پاکت شیر، دولت را مجبور به اجرای نسخهای کوچکشده از طرح اولیه کرد.
در این حال، مسوولان آموزشوپرورش استان اصفهان تأکید دارند که توزیع شیر بدون وقفه در جریان است و همه مدارس مشمول، طبق برنامه، دو روز در هفته شیر دریافت میکنند. شیرهای توزیعی از نوع استریلیزه با ماندگاری ششماهه بوده و از طریق قرارداد با دو شرکت لبنی تأمین میشود.
به گفته رییس اداره رفاه و پشتیبانی اداره کل آموزشوپرورش استان اصفهان، مطابق قرارداد منعقد شده، طی ۳۵ نوبت، شیر استریلیزه با تاریخ انقضای ششماهه در بین دانشآموزان مدارس استان توزیع میشود. وی در ارتباط با جمعیت تحت پوشش طرح در استان اصفهان بیان میکند: «ملاک اصلی محاسبه آمار دانشآموزان، دادههای مندرج در سامانه سیدا است و بر این اساس تخمین زده میشود جمعیت هدف به حدود ۴۱۲ هزار نفر میرسد.»
این مسوول میگوید: «با دو شرکت پگاه اصفهان و گلپایگان قراردادی به مبلغ ۳۰۰ میلیارد تومان منعقد شده و در حال حاضر وزارتخانه در مرحله تأمین اعتبار است و مبالغ به این دو شرکت پرداخت میشود.»
با این حال، گزارشهای میدانی از برخی مدارس دولتی حاکی از آن است که توزیع در همه واحدهای آموزشی بهصورت منظم انجام نمیشود. در برخی مدارس، شیرها با تأخیر توزیع میشود و در برخی دیگر، تعداد نوبتها به کمتر از وعده داده شده رسیده است. این ناهماهنگی میان گزارش رسمی و واقعیت میدانی، اعتماد به اجرای پایدار طرح را خدشهدار میکند.
تجربه جهانی: سرمایهگذاری برای نسل آینده
بررسی تجربه سایر کشورها نشان میدهد برنامههای توزیع شیر در مدارس، نه یک هزینه، بلکه یک سرمایهگذاری بلندمدت بر سلامت عمومی تلقی میشود.
ژاپن: از دهه ۱۹۵۰ میلادی برنامه توزیع شیر مدرسه را به طور جدی دنبال کرده است. این برنامه که بخشی از یک استراتژی ملی برای بهبود تغذیه کودکان پس از جنگ جهانی دوم بود، با کاهش قابل توجه موارد سوءتغذیه و بهبود شاخصهای سلامت همراه شد. امروزه نیز شیر به همراه وعدههای غذایی مغذی در مدارس ژاپن توزیع میشود.
هند: برنامه "شیر مدرسه" یکی از بزرگترین برنامههای تغذیهای در جهان است که دهها میلیون کودک را تحت پوشش قرار میدهد. هدف اصلی این برنامه مبارزه با سوءتغذیه و افزایش نرخ حضور در مدارس، به ویژه در مناطق روستایی و محروم است. دولت مرکزی و ایالتی هند بودجه مشخصی برای این امر در نظر گرفتهاند.
ایالات متحده: برنامه ملی شیر مدرسه (NSMP) از دهه ۱۹۴۰ فعال است. این برنامه با حمایت وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) اجرا میشود و به مدارس یارانه میدهد تا شیر را با قیمت بسیار پایینتر یا رایگان در اختیار دانشآموزان کمدرآمد قرار دهند. هدف، افزایش دسترسی به مواد مغذی ضروری و تشکیل عادات غذایی سالم از کودکی است.
اتحادیه اروپا: برنامه "شیر، میوه و سبزیجات در مدارس" با مشارکت اتحادیه اروپا و کشورهای عضو، یارانه قابل توجهی برای توزیع شیر و محصولات لبنی در مدارس ابتدایی اختصاص میدهد. این برنامه علاوه بر حمایت تغذیهای، از تولیدکنندگان محلی نیز حمایت میکند.
ابهام و تناقض در آمار و پوشش
از سوی دیگر باید اذعان کرد یک ابهام اساسی در گزارشهای رسمی وجود دارد: در حالی که جمعیت هدف دانشآموزان ابتدایی و استثنایی دولتی استان اصفهان حدود ۴۱۲ هزار نفر عنوان شده، مشخص نیست آیا این آمار، همه دانشآموزان این مقاطع را در بر میگیرد یا تنها کسانی که در سامانه سیدا ثبتنام کامل کردهاند؟ ممکن است تفاوتی بین آمار اسمی و واقعی دریافتکنندگان وجود داشته باشد. همچنین، عدم شفافیت در مورد چگونگی محاسبه دقیق "قیمت تمامشده" و مبنای کاهش نوبتها از ۵۰ به ۳۵، ابهامی است که میتواند به شائبه عدم تخصیص بهینه منابع دامن بزند.
گرههای ادامه طرح ! بودجه ناپایدار و عدالت ناقص
از نبود بودجه پایدار تا افزایش قیمت لبنیات، از جمله موانعی هستند که احتمال توقف زودهنگام توزیع شیر در مدارس را هشدار میدهند.
این در حالی است که توزیع شیر رایگان در مدارس در برنامه هفتم توسعه کشور گنجانده شده، اما نبود ردیف بودجه ثابت و سالانه، اجرای پایدار آن را با ابهام مواجه کرده است. این عدم اطمینان مالی، برنامهریزی بلندمدت و انعقاد قراردادهای مطمئن با تأمینکنندگان را مختل میکند.
در همین زمینه، بنیطبا، مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، با اشاره به ضرورت تسریع اجرای طرح، اعلام میکند: «افزایش قابل توجه قیمت لبنیات در ماههای اخیر، به یکی از موانع اصلی این برنامه تبدیل شده است.» به گفته او، انجمن صنایع لبنی در شرایط فعلی حاضر نیست شیر مورد نیاز مدارس را با قیمت توافقشده در اختیار وزارت آموزشوپرورش قرار دهد.
وی میافزاید: «از اوایل مهرماه، توافقی میان وزارت آموزشوپرورش و انجمن صنایع لبنی برای عرضه شیر با قیمت مناسب صورت گرفته بود، اما افزایش چندباره قیمت محصولات لبنی طی یک تا دو ماه اخیر، این توافق را عملاً با مشکل مواجه کرده است.»
از سوی دیگر، مهمترین نقطه مناقشه در اجرای جدید طرح، حذف کامل مدارس غیردولتی از شمول آن است. متولیان این حوزه به صراحت اعلام کردهاند: «مطابق برنامهریزیهای صورتگرفته، شیر در مدارس غیرانتفاعی توزیع نخواهد شد و این طرح تنها شامل مدارس دولتی است.»
استدلال رسمی، محدودیت منابع مالی و فرض توان اقتصادی بالاتر خانوادههای دانشآموزان غیردولتی عنوان شده است. حال آنکه اجرای چنین برنامههایی برای همه دانشآموزان به صورت یکسان ضروری به نظر میرسد.
این تفکیک چند مشکل اساسی دارد:
اولین اشکال را میتوان در نادیده گرفتن تنوع اقتصادی جستجو کرد. بخش قابلتوجهی از مدارس غیردولتی، بهویژه در حاشیه شهرها و شهرهای کوچک، شهریههای کمی دریافت میکنند و خانوادههای کمدرآمد بسیاری را پذیرش میکنند. این خانوادهها به دلیل نارضایتی از کیفیت مدارس دولتی محل زندگی خود، مجبور به تحمل این هزینه اضافی شدهاند. در همین حال میتوان گفت چنین تفکیکهایی عامل بروز تبعیض آشکار خواهد بود. چنین سیاستی ممکن در جاهایی سلامت را به امتیازی برای دانشآموزان مدارس دولتی تبدیل میکند( البته آنها امتیازات چندانی هم ندارند) و پیام ناخوشایندی درباره اولویتبندی کودکان بر اساس نوع مدرسه ارسال میکند. هدفگذاری نادرست هم مساله دیگر است، اگر معیار واقعی، حمایت از خانوادههای نیازمند است، ابزارهای دقیقتر و عادلانهتری مانند پایگاههای اطلاعات رفاهی هدفمند (به عنوان مثال ثبتنام در ساماندهی یارانهها) وجود دارد که میتواند دانشآموزان نیازمند را در همه انواع مدارس شناسایی کند و حمایت را مستقیماً به ایشان برساند. حذف دستهای کلی، نشاندهنده ضعف در هدفگذاری است.
بحرانی که دیر یا زود فراگیر میشود! هزینه درمان یا پیشگیری؟
کارشناسان اقتصاد سلامت بارها هشدار دادهاند که کاهش سرانه مصرف لبنیات در ایران – که فاصلهای چشمگیر با استانداردهای جهانی دارد – در بلندمدت به افزایش شیوع بیماریهای استخوانی مانند پوکی استخوان، نرمی استخوان (در کودکان) و عوارض مرتبط منجر خواهد شد. درمان این بیماریها هزینههای سنگینی را بر دوش نظام سلامت و خانوارها تحمیل میکند. در چنین شرایطی، طرحهای سلامتمحوری مانند توزیع شیر در مدارس نباید به عنوان "هزینه"ای اختیاری در بودجه سالانه دیده شود، بلکه باید به عنوان "سرمایهگذاری ضروری" برای کاهش هزینههای آتی درمان، افزایش بهرهوری نیروی کار آینده و ارتقای شاخصهای توسعه انسانی قلمداد گردد. کشورهای پیشرو دهههاست که به این نتیجه رسیدهاند و برنامههای خود را با ثبات بودجهای اجرا میکنند.
سلامت کودکان، متغیر بودجهای یا خط قرمز توسعه؟
حالا باید دید آیا سیاستگذار حاضر است سلامت کودکان را به متغیری وابسته به نوسانات بودجه و مذاکرات قیمت لبنیات تقلیل دهد؟ یا زمان آن رسیده که با نگاهی راهبردی، بودجهای پایدار و فراگیر برای طرح شیر مدارس در نظر گرفته، روش هدفگذاری را اصلاح (با محوریت شاخص نیاز واقعی به جای نوع مدرسه) و آن را به سیاستی بلندمدت و غیرقابل تعطیلی تبدیل کند؟ پاسخی که به این پرسش داده میشود، نه فقط در مورد شیر مدارس، که درباره جایگاه واقعی سرمایه انسانی سالم در الگوی توسعه کشور قضاوت خواهد کرد.
