استایرن در بازی قیمتها
با این حال، آنچه معادله بازار استایرن را تا حدی متعادل کرده، نقش پررنگ قیمتها در جبران کاهش حجم فروش است. افزایش نرخهای فروش باعث شده درآمد ریالی صنعت در آذرماه امسال نسبت به آذر سال گذشته رشد کند و فشار ناشی از افت تناژ تا حدی خنثی شود.
استایرن مونومر بهعنوان یکی از راهبردیترین محصولات پایه در صنعت پتروشیمی، نقشی تعیینکننده در زنجیره تولید انواع پلاستیکها، لاستیکهای مصنوعی و رزینهای مهندسی ایفا میکند. این محصول که خوراک اصلی بسیاری از صنایع پاییندستی به شمار میرود، امروز در کانون رقابت تولیدکنندگان بزرگ جهان قرار گرفته و همزمان با تغییر آرایش ظرفیتها، نقشه تجارت جهانی آن نیز در حال بازترسیم است. استایرن مونومر یک ترکیب آروماتیک است که عمدتا از مسیر تبدیل اتیلبنزن تولید میشود.
اتیلبنزن نیز خود از واکنش بنزن و اتیلن در واحدهای پتروشیمی به دست میآید؛ دو مادهای که ریشه آنها در زنجیره پالایش نفت و فرآورش گاز طبیعی قرار دارد. به این ترتیب، استایرن مونومر در میانه یک زنجیره ارزش گسترده قرار میگیرد که از بالادست انرژی آغاز میشود و به تولید طیف وسیعی از محصولات نهایی صنعتی ختم میشود.
فرآیند غالب تولید استایرن مونومر، دهیدروژناسیون اتیلبنزن در دماهای بالا و حضور کاتالیست است. این فناوری که سالهاست در مقیاس صنعتی به کار گرفته میشود، امکان تولید انبوه و پیوسته این ماده را فراهم کرده و آن را به یکی از پرحجمترین محصولات شیمیایی جهان تبدیل کرده است. حجم بالای تولید جهانی استایرن مونومر نشاندهنده جایگاه ویژه آن در میان مواد پایه پتروشیمی است.اهمیت واقعی استایرن مونومر زمانی آشکار میشود که به محصولات مشتقشده از آن نگاه کنیم. بخش عمده این ماده به تولید پلیاستایرن اختصاص مییابد؛ پلیمری که در قالبهای معمولی، مقاوم و منبسطشده در صنایع بستهبندی، لوازم خانگی، تجهیزات الکترونیکی و عایقهای ساختمانی کاربرد دارد. پلیاستایرن منبسطشده یا همان فوم سفیدرنگ، یکی از رایجترین مواد عایق حرارتی در صنعت ساختمان به شمار میرود و سهم قابلتوجهی از مصرف استایرن مونومر را به خود اختصاص داده است.
علاوه بر پلیاستایرن، استایرن مونومر خوراک اصلی تولید ABS یا آکریلونیتریل بوتادین استایرن است؛ پلاستیکی مهندسی با مقاومت مکانیکی بالا که در قطعات خودرو، بدنه لوازم الکترونیکی، تجهیزات اداری و اسباببازیها استفاده میشود. همچنین کوپلیمر SAN، لاستیک مصنوعی SBR و رزینهای پلیاستر غیراشباع نیز همگی از مشتقات مستقیم یا غیرمستقیم استایرن مونومر هستند.
گستردگی این سبد محصولات باعث شده استایرن مونومر به یک حلقه کلیدی در زنجیره ارزش صنایع خودرو، ساختمان، بستهبندی، برق و الکترونیک و حتی پزشکی تبدیل شود. به بیان دیگر، هرگونه نوسان در تولید یا قیمت این ماده میتواند به سرعت به صنایع پاییندستی منتقل شود و ساختار هزینه بسیاری از تولیدکنندگان را تحت تاثیر قرار دهد.
وضعیت بازار استایرن در ایران
بررسی عملکرد آذرماه یک پتروشیمی بورسی فعال در زنجیره استایرن نشان میدهد که اگرچه حجم فروش این محصول هنوز نتوانسته به سطح آذر سال قبل بازگردد، اما رشد تولید و بهبود قیمتها باعث شده درآمد ریالی صنعت مسیر صعودی را حفظ کند. دادهها حاکی از آن است که تولید استایرن در این ماه نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش یافته و همین عامل، سیگنال مثبتی از پایداری عرضه در صنعت مخابره میکند.
آمارهای منتشرشده از عملکرد این پتروشیمی بورسی نشان میدهد که تولید کل صنعت استایرن در آذر ۱۴۰۴ به ۵۲هزار و ۸۹۰ تن رسیده است. این رقم در مقایسه با آذر ۱۴۰۳ که تولید در سطح ۴۴هزار و ۷۷۵ تن قرار داشت، رشد ۱۸درصدی را ثبت کرده است. چنین افزایشی بیانگر آن است که صنعت در این ماه توانسته بخشی از محدودیتهای عملیاتی خود را پشت سر بگذارد و به سمت تثبیت ظرفیت حرکت کند.
در مقایسه با ماه گذشته نیز تولید صنعت تقریبا بدون تغییر باقی مانده است. تولید آبان ۱۴۰۴ در سطح ۵۲هزار و ۶۸۳ تن گزارش شده بود و فاصله اندک این عدد با تولید آذر نشان میدهد که سطح تولید در محدودهای باثبات قرار گرفته است. ثبات تولید ماهانه در شرایطی که بسیاری از صنایع با نوسانات خوراک و انرژی دستوپنجه نرم میکنند، نکتهای قابل توجه بهشمار میرود.از منظر تحلیلی، رشد تولید نسبت به مدت مشابه سال قبل میتواند به معنای بهبود بهرهوری خطوط تولید یا کاهش توقفات عملیاتی باشد. این عوامل در کنار یکدیگر، چشمانداز عرضه استایرن در بازار داخلی را نسبت به ماه گذشته روشنتر کردهاند.
بررسی تناژ فروش کل صنعت نشان میدهد که در آذر ۱۴۰۴مجموع فروش داخلی پتروشیمیهای بورسی به ۴۷هزار و ۲۸۴ تن رسیده است. این در حالی است که فروش آذر ۱۴۰۳در سطح ۴۸هزار و ۶۸۸ تن قرار داشت. به این ترتیب، حجم فروش نسبت به آذر سال قبل حدود ۳درصد کاهش یافته است. از سوی دیگر، فروش آبان ۱۴۰۴ معادل ۵۶هزار و ۳۴۴ تن گزارش شده بود که نشان میدهد فروش آذر نسبت به ماه قبل نیز افت ۱۶درصدی را تجربه کرده است.
نکته قابل توجه آن است که در هر سه مقطع مورد بررسی، صادراتی برای این محصول ثبت نشده و کل فروش صنعت به بازار داخلی اختصاص داشته است. این موضوع میتواند نشاندهنده تمرکز شرکت بر تامین نیاز داخل باشد.
با وجود کاهش حجم فروش، تصویر درآمدی صنعت متفاوت است. ارزش فروش داخلی کل صنعت در آذر ۱۴۰۴ برابر با ۲هزار و ۸۰۵میلیارد تومان گزارش شده است. این رقم در مقایسه با ۲هزار و ۵۰۱میلیارد تومان درآمد ثبتشده در آذر ۱۴۰۳ رشد ۱۲درصدی را نشان میدهد. بنابراین، اگرچه تناژ فروش نسبت به سال قبل کاهش یافته، اما افزایش نرخهای فروش توانسته اثر منفی افت حجم را جبران کند و درآمد ریالی صنعت را بالا نگه دارد.در مقایسه با آبان ۱۴۰۴ نیز ارزش فروش از سههزار و ۳۴۱میلیارد تومان به دوهزار و ۸۰۵میلیارد تومان کاهش یافته که معادل افت ۱۶درصدی است. این کاهش همسو با افت تناژ فروش ماهانه است و نشان میدهد که نوسان حجم فروش همچنان عامل اصلی تغییرات درآمد ماهانه به شمار میرود.
از منظر کارشناسی، ترکیب رشد تولید و افت فروش میتواند بیانگر شکلگیری موجودی انبار یا افزایش عرضه نسبت به تقاضای کوتاهمدت بازار باشد. در چنین شرایطی، نقش قیمتها در حفظ سطح درآمدی شرکتها پررنگتر میشود. دادهها نشان میدهد که متوسط نرخ فروش استایرن در آذر ۱۴۰۴ نسبت به آذر ۱۴۰۳افزایش یافته و همین عامل موجب شده درآمد صنعت با وجود افت حجم فروش، رشد کند.
مجموع دادهها حاکی از آن است که صنعت استایرن در آذر ۱۴۰۴ از منظر تولید در وضعیت بهتری نسبت به سال قبل قرار گرفته و حتی نسبت به ماه گذشته نیز سطح تولید خود را حفظ کرده است. این موضوع سیگنال مثبتی برای پایداری عرضه در ماههای آتی به شمار میرود. در مقابل، سمت تقاضا و فروش هنوز نتوانسته به سطوح آذر سال قبل بازگردد و کاهش تناژ فروش نسبت به هر دو مقطع ماهانه و سالانه این نکته را تایید میکند. با این حال، افزایش قیمتها باعث شده درآمد ریالی صنعت رشد کند و فشار ناشی از افت حجم فروش تا حدی خنثی شود.
اگر روند رشد تولید با بهبود تدریجی تقاضای داخلی همراه شود، میتوان انتظار داشت که در ماههای آینده هم تناژ فروش و هم درآمد صنعت در مسیر صعودی قرار گیرد. در غیر این صورت، تداوم فاصله میان تولید و فروش ممکن است به افزایش موجودیها و فشار بر قیمتها منجر شود. بنابراین، آینده صنعت استایرن بیش از هر چیز به بازگشت تقاضا و پایداری نرخهای فروش گره خورده است.
بازار جهانی استایرن
بازار جهانی استایرن مونومر بازاری بزرگ، رقابتی و بهشدت وابسته به مزیتهای انرژی و خوراک است. در سالهای اخیر، چین به بزرگترین تولیدکننده این محصول در جهان تبدیل شده و ظرفیت تولیدی آن به بیش از ۶میلیون تن در سال رسیده است. ایالات متحده آمریکا با فاصلهای اندک در رتبه دوم قرار دارد و هلند بهعنوان یکی از قطبهای پتروشیمی اروپا جایگاه سوم را در اختیار دارد. این سه کشور در مجموع نزدیک به نیمی از تولید جهانی استایرن مونومر را در اختیار دارند.
در کنار این کشورها، عربستان سعودی، آلمان، کره جنوبی، تایوان، هند و سنگاپور نیز از تولیدکنندگان مهم به شمار میروند. حضور این کشورها عمدتا به واسطه سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ چندملیتی چون LyondellBasell، SABIC، Dow، BASF INEOS Styrolution، ExxonMobil و TotalEnergies تقویت شده است. این شرکتها با در اختیار داشتن زنجیرههای یکپارچه از خوراک تا پلیمر نهایی، نقش تعیینکنندهای در شکلدهی به عرضه جهانی دارند.
در حوزه تجارت، ایالات متحده، هلند و عربستان سعودی از صادرکنندگان بزرگ استایرن و مشتقات آن محسوب میشوند. همچنین برخی مراکز تجاری مانند هنگکنگ بهعنوان هابهای واسطهای در آمارهای صادراتی سهم بالایی دارند که بخشی از آن ناشی از تجمیع و ترانشیپ محمولههاست. در سمت واردات، کشورهای آسیایی مانند ویتنام، چین، هند و کره جنوبی جزو بزرگترین مقاصد استایرن مونومر به شمار میروند؛ کشورهایی که مصرف بالای پلیمر و پلاستیک دارند و همزمان بخشی از نیاز خود را از بازارهای خارجی تامین میکنند.
طی سالهای اخیر، بازار استایرن مونومر با چند روند مهم مواجه بوده است. از یک سو، افزایش هزینه انرژی و الزامات زیستمحیطی در اروپا باعث تعطیلی یا کاهش ظرفیت برخی واحدها شده و بخشی از تولید به مناطق دارای خوراک ارزانتر منتقل شده است. از سوی دیگر، رشد صنایع بستهبندی و ساختوساز در آسیا، تقاضای این منطقه را به موتور اصلی مصرف جهانی تبدیل کرده است.
این تحولات موجب شده نقشه تجارت جهانی استایرن مونومر بهتدریج به سمت تمرکز بیشتر در آسیا و خاورمیانه حرکت کند. کشورهایی که دسترسی پایدار به خوراک هیدروکربوری دارند، در موقعیت بهتری برای توسعه ظرفیتهای جدید قرار گرفتهاند و تلاش میکنند سهم بیشتری از بازارهای صادراتی را در اختیار بگیرند.
در مجموع، استایرن مونومر را میتوان یکی از شاخصترین محصولات پایه پتروشیمی دانست که هم از منظر زنجیره ارزش و هم از منظر تجارت جهانی، جایگاهی راهبردی دارد. آینده این بازار به شدت به روند سرمایهگذاری در واحدهای پاییندستی، سیاستهای زیستمحیطی و تحولات بازار انرژی وابسته است؛ عواملی که میتوانند مسیر این محصول کلیدی را در دهه پیش رو تعیین کنند.
